Almennt

Aþos-fjall, eða Heilaga fjallið eins og það er stundum kallað, er staðsett á Chalkidiki skaganum, austur af Thessaloniki í norður Grikklandi. Skaginn er varla merkilegur fyrir annað enn að hafa verið aðsetur munka í rúmlega 1000ár. Fyrir komu munkanna voru hér 5 borgir, sem allar fengu sömu útreið og restin af Grikklandi, nefnilega að lenda undir stjórn Makedóníu, Rómverja og fleiri og hljóta verra af. Það var svo á 7. öld sem sjóræningjum tókst svo endanlega að hrekja restina af íbúunum á brot. Á 8. öld fóru munkar svo að leita til Aþos-fjalls og í enda 11. aldar var búið að stofna flest þau 20 klaustur, sem núna eru en starfrækt.

Aþos-fjall er sjálfstjórnarsvæði, sem tilheyrir Grikklandi, en andleg málefni fara í gegnum Istanbul (Constantínópel). Samkvæmt lögum svæðisins fá aðeins karlmenn að koma hingað, og geta brot á þeim kostað allt að tveggja ára fangelsi. Mér var sagt að ástæðan fyrir þessum lögum væri sú að fyrir langa löngu hefði prinsessa dvalið á Aþos-fjalli, og fengið heimsókn frá Guði. Guð hefði sagt henni að hún væri ekki velkomin hingað, og túlkaði hún þessi skilaboð sem svo að engar konum mættu þangað koma.

Munkarnir trúa því að svæðið sé gjöf frá Maríu Mey, og þess vegna er ekki leyfilegt að synda í sjónum. Þeir halda víst að það fari eitthvað fyrir brjóstið á Mæju. Það eru margar reglur sem þarf að fylgja þegar farið er til Aþos-fjalls, t.d. verða pílagrímar að vera komnir í klaustrin fyrir sólsetur, því annar er komið að læstum dyrum. Hér er bannað að vera í stuttbuxum, bannað er að fara á nærbuxunum á klósettið, bannað er að dansa, syngja, eða vera með hávaða. Bannað er að taka myndir af munkunum, án þeirra leyfis. Vídeókamerur eru bannaðar, sömuleiðis einkabílar, mótorhjól og reikingar. Notkun GSM síma er aðeins leifð utan við klaustrin, eða í gestaherbergjum klaustranna.

Ef menn (takið eftir þessu, menn) eru tilbúnir að sætta sig við þessar reglur hér að ofan hefst sjálfur undirbúningurinn. Sækja þarf um inngöngu á skrifstofu samfélagsins í Thessaloniki og ákveða þarf þann dag sem heimsækja á Aþos-fjall. Það fá 100 orþódox menn og 10 non-orþódex menn að fara til Aþos-fjalls daglega, og hámarksdvalartími er 4 dagar, sem hægt er að framlengja í 6 daga. Flestir íslendingar eru ekki orþódox, heldur non-orþódox. Ef umsóknin er samþykkt (sem ég held að gerist alltaf, nema maður skrái sig sem antí-jesúsista á umsóknina), þarf að fara á skrifstofuna í Thessaloniki og sækja smá pappír sem segir að þú hafir verið þar (eða það kom mér þannig fyrir sjónir). Þegar þessi pappírs ræfill er kominn ofan í veski er að keyra 2klst að Aþos-fjalli, en þar við höfnina (Ouranopoli) þarf að sækja hið raunverulega leyfi, sem kostar okkur 35 evrur. Þetta leyfi er svo alltaf skoðað þegar gist er í klaustrunum.

Eitt er mjög mikilvægt að gera sér grein fyrir áður en farið er út að Aþos-fjalli, og það er að ferðamenn eru ekki velkomnir. Þeir sem taka sér þessa ferð á hendur eru pílagrímar og því er ætlast til að þeir sem gisti í klaustrunum taki þátt í messum og öðrum athöfnum innan klaustursins.

Ekki er hægt að nálgast klaustrin landleiðina og því eru daglegar ferðir með ferju út til munkanna. Moldarslóðar fyrir bíla eru ný til komnir, en í gegnum aldirnar hefur myndast þéttriðið net göngustíga milli klaustranna sem enn þann dag í dag eru notaðir af pílagrímum.

Mín reynsla

Um leið og ég sá umfjöllunina um Aþos-fjall í Lonely planet, ákvað ég að fara á þennan "vírd" stað. Ég var ekki að fara hingað sem pílagrími (þó ég ætti að gera það þannig), heldur sem ferðamaður og átti eftir að súpa seiðið af því. Undirbúningurinn hófst áður en ég fór frá Íslandi í ágúst, því skrifstofan í Thessaloniki vildi fá allar upplýsingar um mig sendar með pósti. Ég vissi í raun ekkert út í hvað ég var að fara, og mjög stutt var í fordóma og ranghugmyndir um raunverulegan tilgang "pílagríma" í lífsmynstri munkanna. Mestar áhyggjur hafði Mæja samt að því að ég kæmi ekki út aftur, en sjálfur hafði ég áhyggjur af öðrum alvarlegri líkamlegri þáttum.

Stundin rann upp. Ég stóð á bryggjunni í Ouranopoli með bakpokann minn fullan af hnetum, rúsínu, súkkulaði og döðlum og reyndi að gera mér í hugarlund hvað biði mín þarna úti. Mér til mikillar furðu var ferjan full af óbreyttum mönnum, munkum með GSM síma og munkum í adídas strigaskóm. Og ég sem hélt að ég urði þarna einn! Minn mesti höfuðverkur var að verða mér út um gistingu. Klaustrin fara nefnilega fram á að gistingar séu fyrirfram pantaðar, og hér var ég í ferjunni á leið til Aþos-fjalls, með aðeins eina nótt af þremur frágengnum og það var seinasta nóttin. Ég verð að viðurkenna að það var kominn smá skjálfti í minn og í huganum var ég búinn að búa til varaplan ef allt færi á vesta veg. Það voru nokkur klaustur sem ég hafði augastað á, og hafði ég reynt að ná í þau símleiðis, án árangurs, í tvo daga. Munkalífið er nefnilega svolítið öðruvísi en okkar hefðbundna líf heima á Frónni. Það er því mjög algengt að símanum sé ekki svarað. Nánar um það á eftir. Á leiðinni með ferjunni til Dafni tókst mér að ná í eitt klaustranna og bókaði ég nótt hjá þeim, auk þess sem ég færði seinustu nóttina fram, svo að nú hafði ég bara eina nótt ófrágengna. Í hljóði þakkaði ég Guði fyrir GSM-símann, þó að í fyrsta lagi vissi ég að Guð væri ekki að hlusta og í öðru lagi þá veit Guð örugglega ekki hvað GSM sími er, þó að munkarnir geri það.

Ferjusiglingin til Dafni, aðalhafnarmiðstöðvar Aþos-fjalls, tók tvær klukkustundir. Meðfram stöndinni eru nokkur klaustur, og gerði ferjan stutt stopp við þau helstu. Kallkefið í ferjunni var frekar dapurt og því átti ég mjög erfitt með að heyra hvaða klaustur væri verið að koma að. Eftir fjórða stoppið fór ég að ókyrrast, því ekki vildi ég fara framhjá Dafni. Ég hefði ekki þurft að óttast neitt því ferjan fór ekkert lengra en Dafni. En hvernig átt ég að vita það! Í Dafni biðu okkar tvær stórar rútur sem keyra milli Dafni og Karyes, höfuðstaðar Aþos-fjalls. Það eru 17km milli þessara staða og það tekur rútuna um 1 1/2 klst að fara á milli. Með öðrum orðum, vegurinn er ekki góður. Vegna tíðra eldsvoða, bæði í klaustrunum og í skóginum, var gert átak fyrir nokkru og samgöngukerfið milli helstu klaustranna stóreflt. Hér áður fyrr var eingöngu hægt að komast milli klaustra fótgangan, á sjó eða í Unimog jeppum, en núna fara 4x4 litlar 12 manna rútur milli klaustranna og hafa sama hlutverk og leigubílar í stórborgum.

Frá Karyes átti ég fyrir höndum 1 1/2 tíma labb að Filotheo klaustrinu, sem yrði dvalarstaður minn fyrstu nóttina. Ég vissi að klaustrin lokuðu við sólsetur, og enn hafði ég því um 4 tíma til stefnu. Ég hafði gengið í 2 mín þegar framhjá mér kemur Landrover með 3 munka innanborðs. Og hvað haldið þið, ég húkkaði mér far með munkunum þremur. Ætli þetta sé ekki öruggasti staðurinn í heimi til að stunda puttaferðalög! Við höfðum keyrt í öðrum gír í um 10mín, já öðrum gír, það var eins og ökumunkurinn vissi ekki af fleiri gírum, þegar tveir lúalegir pílagrímar stoppa okkur. Hér voru á ferðinni þeir Maximus og svili hans, tveir rússar sem áttu eftir að halda mér félagsskap næstu klukkutímanna. Okkur var öllum skutlað að Filotheo klaustrinu, þar sem munkarnir voru kvaddir með bless og bæn, og Landróverinn högti af stað (líklega í öðrum gír) í átt að klaustri lengra í burtu.

Öll klaustrin eru byggð eins og virki, þ.e. háir veggir afmarka klaustrið og í miðju þess eru kapellur, eða kirkjur, oftast fleiri en ein. Það er vani að pílagrímum sé gefið loukoumi (grískt nammi sem er svona einskonar hlaup velt upp úr flórsykri), vatn og jafnvel vín eða kaffi við komuna í klaustrin. Það er alltaf einn munkur á vakt sem tekur á móti gestum, færir þeim hressingu og sýnir þeim vistarverur sínar. Hvert og eitt klaustur er eins og lítið land, sem hefur sínar eigin reglu, þrátt fyrir að innan trúsamfélagsins gildi ákveðnar meginreglur. Reglurnar í Filotheo segja að þeir sem eru ekki orþodox megi ekki taka þátt í messum né borða á sama tíma og þeir sem eru orþodox. Það er út af svona vitleysi sem trúarbragðastríð eru háð, og ég var að hugsa um að segja munkunum það, en kom mér ekki til þess (þorði því ekki). Ég varð því að sleppa messunni klukkan þrjú (djöfullinn!) og borðaði svo á meðan verið var að taka matarafganganna af borðunum. Matsalurinn var eins maður sér í bíómyndunum, tvöfallt viðarlangborð með hásæti við endan, þar sem æðsti munkurinn sat og borðaði. Rússarnir borðuðu með munkunum og lýstu fyrir mér hvernig borðhaldið fór fram: Eftir messu var gengið beint inn í matsalinn, fyrst æðstu munkarnir, svo hinir munkarnir og loks rússarnir. Á meðan að maturinn var snæddur var einn munkur sem fór með bænir og öðru hverju stóðu allir upp. Sá sem fer með bænirnar borðar á eftir hinum, þ.e. á sama tíma og þeir sem hafa óæðri trú, nefnilega ég.

Í raun má segja að dagurinn hjá munkunum hætti við sólsetur og byrji við sólarupprás. Sólsetur var kl. 18, og því lagðist klaustrið í algjöra þög um það leiti. Heyra hefði mátt nál detta í 4km fjarlægð. Við hinir óbreyttu, áttum hinsvegar frekar erfitt með að fara að sofa kl. 18, og enn erfiðara að vakna kl. 2, en þá byrjar fyrsta messa dagsins. Rússarnir, og fleiri pílagrímar (nema ég, hjúkkit), fóru á fætur um leið og byrjað að var kalla til messu. Í öllum þeim klaustrum sem ég hef komið í hér á Grikklandi er alltaf kallað til messu með því að lemja á viðarfjöl. Eins var því farið hér í Filotheo. Gengið er í kringum kapellunu, þrjá hringi, og í lokin er kirkjuklukkunum hringt. Það er því alveg séð fyrir því að non-orthodox iðkendur fái engan veginn að sofa lengur en hinir útvöldu.

Ég skoðaði fjögur klaustur í þessari ferð minni til Aþol-fjalls, og eitt einkenndi þau öll: Framkvæmdir. Stillansar, kranar, verkamenn, hamarshögg, steypuhrærivélar og ryk skyggðu verulega á þá tilkomumiklu sýn sem klaustrin vissulega eru. Viðhald þessara mannvirkja er ekki auðvelt, og ræðst verulega af fjárstreymi utan að til samfélagsins. Svo virðist sem guð, eða líklega einhver annar, hafi séð sér fært um að láta smá af hendi rakna til góðgerðarmála þetta árið.

Annan daginn minn á Aþos-fjalli ákvað ég að eyða að hluta með rússunum og að hluta í afslöppun í Iveron klaustrinu. Við gengum með ströndinni og skoðuðum tvö klaustur, sem bæði voru hálf hulin af stillönsum. Rússarnir ætluðu að halda áfram í næsta klaustur, en ég labbaði til baka, hálf kvíðin því sem beið mín. Hvers vegna kvíðinn, jú, vegna þess að formlega þá tóku þeir ekki við gistingum, en einhverja hluta vegna þá tóku þeir við minni. Ég vissi hví hreinlega ekki hvað var að gerast. Ég ákvað að láta slag standa og skundi að klaustrinu. Aldan brotnaði með látum á hafnarbakkanum, neðan við klaustrið, og puðraði sjó langt upp á land. Flest klaustrin eru staðsett nálægt sjónum, en samt gat ég ekki nema í litlu leiti séð að sjórinn væri sóttur.

Iveron klaustrið hefur að geyma mjög veglegt safn og einar 3 kirkjur eru innan veggja þess. Mér létti mikið þegar ég sá að ég var ekki eini "pílagríminn" í klaustrinu, heldur voru örugglega einir 5-10 til viðbótar. Ég kom í klaustrið um 3 leitið, rétt í tæka tíð til að upplifa messu í munkaklaustri. Kirkjan var allt öðruvísi uppbyggð en gengur og gerist hjá okkur og því hafði ég ekki hugmynd um hvernig ég ætti að bera mig að. Ég fékk þó mikla hjálp frá ástrala sem var að vonast til að geta fengið klefa í klaustrinu. Hann sagðist vera að biða eftir svari. Þegar ég spurðu hver ákvæði það hvort hann fengið að "gista" eða ekki, þá svaraði hann með trega "guð ákveður það". Ég veit ekki hvort að það sé holt að láta trú fara svona með sig, en lífið bíður upp á þetta og sumir hafa greinilega meiri áhuga en aðrir. Um leið og gengið var inn í fyrsta hluta kirkjunar blöstu við myndir af kristilegum persónum, hálf huldum í gulli, en alveg huldum með gleri (icon á ensku). Allir sem gengu inn í kirkjuna, nema ég, kysstu þessar myndir í bak og fyrir. Messan byrjaði með því að munkarnir og við hinir söfuðumst saman í anddyrinu fyrir framan aðalsamkomusalinn, en lokað var á milli með tjaldi. Þar las einn munkurinn upp úr bók og annar tuldraði bænir með. Sá sem las gerði það svo hratt að engu líkara var en hann kynni kaflann utan að. Ég ályktaði sem svo að það hlyti að vera, því hann var með mikið skegg og sítt hár, og því örugglega búinn að vera hér í nokkur ár. Eftir þennan gjörning var tjaldið dregið frá og gengið var inn í aðalsamkomusalinn. Hér eru einnig myndir af kristilegum persónum og fengu þær sama kossaflensið og hinar myndirnar. Í miðjum salnum hékk stór gullslegin ljósakróna, og hefur radíus hennar líklega verið um 2metrar. Á veggjum voru myndir og annað skraut sem nær allt var úr gulli. Þetta er ástæðan fyrir því að farangur allra sem fara frá Aþol-fjalli er skoðaður af tollayfirvöldum staðarins. Sá sem stjórnaði messunni las upp úr bók, en svo skiptust aðrir einnig á að lesa upp úr öðrum bókum, og inn á milli var farið með bænir. Athöfninn var öll frekar flókin og ég gat engan vegin skilið hvernig hver og einn vissi hvenær hans tími væri kominn til að umla upp einhverjum orðum. Í raun var lesturinn og bænahaldið eins og frumstætt rapp, það lýsir þessu held ég best. Svo kom skemmtilegasti parturinn, en það var þegar stjórnandinn hóf að kasta reyk á alla sem í messunni voru. Nú skortir mig kristilegan orðaforða til að segja almennilega frá þessu, en hér er á ferð lítil járnkúla sem hangir í keðju. Í járnkúlunni er glóð, og við það að kasta kúlunni á ákveðinn hátt fram og til baka myndast reykur. Þetta er eitthvað sem allir hafa sé gert í sjónvarpinni. Eftir þennan lestur var messan ekki búinn, nei aldeilis ekki. Nú var farið í litlu kapelluna við hliðina á þeirri stóru. Ég fór ekki alveg inn í þessa kapellu, vegna þess að mér fannst ég ekkert erindi eiga þangað, en það litla sem ég sá var stór mynd af Maríu Mey. Hér krupu munkar og pílagrímar fyrir fram Mæju, og kysstu hana í bak og fyrir. Þegar hér var komið við sögu sagði ég við sjálfan mig "ég get ekki meir" og fór upp í herbergi, alveg búinn á því, og ekki laust við að allt þetta guðsorð hefði látið mig fá hausverk. Ég sagði við sjálfun mig að þetta væri ekki eitthvað sem ég hefði áhuga á að gera, og mætti því ekki í morgunmessuna. Líklegast hefur enginn saknað mín.

Það hafði kvarlað að mér að kannski kæmist ég að því á Aþos-fjalli, að ég væri hinn útvaldi sonur guðs og jafnvel yrði ég borin á gullstól milli klaustra þar sem munkarnir fengju að kyssa á mér tærnar og ég mundi lifa það sem eftir væri hjúpaður gulli og grænum skóm. Raunin varð víst alveg í hina áttina; engin saknaði mín í messunum og guð hafði ekki einu sinni rænu til að láta mig fá eina vitrun, sýn eða bara eitthvað af þessu sem fær fólk til að trúa á hann. Mér var því farið að líða eins og svikara innan um síbrosandi munka og ofurtrúaða pílagríma og fannst því best að koma minni litlu og saklausu sál aftur til Súsí, sem beið mín fyrir framan hótelið í Ouranopoli.

Þriðji dagurinn á Aþos-fjalli var grár og gugginn, og öðru hverju duttu heilagir dropar af himnum ofan. Gangann frá Iveron-klaustri og upp til Karyes tekur um einn og hálfa tíma, eftir stíg sem er að hluta til steinlagður, breiður og greinilega mikið notaður. Ég renndi heiðnum augum yfir þær fáu götur sem byggja upp stjórnsýslumiðstöð og höfuðstað Aþos-fjalls, Karyes, áður en ég tók rútuna aftur niður til Dafní. Dvöl mín á Aþos-fjalli var að renna sitt skeið á enda og líklega yrði langt í að ég kæmi hingað aftur. Reynslan sem heimsóknin gaf mér er engu að síður ómetanleg og fékk mig til að hugsa um trúarbrögð.